Çeviribilime Farklı Bir Bakış: Bilişsel Bilimler

Çeviribilime Farklı Bir Bakış: Bilişsel Bilimler

Biz çevirelim dünya dönsün ama biz çevirdiğimizin bilincine varmadan dünyayı nasıl bilinçlendirelim? Çeviri, kimine göre dil bilenlerin işi, kimine göre herkesin yapabileceği bir meslek, kimine göre “bir meslek mi?”. Bütün bu soruları ve daha fazlasını Çeviribilim ve bilişsel bilimlerin iletişimi adlı yazı dizimde anlatmaya çalışacağım. Bilim dediğimiz an, insanoğlunun zihninde uyanan salt deney tüpleri, elektrik kabloları neyse ki 1960‘lardan sonra daha farklı imgelere dönüştürülebildi. Bu sayede günümüzde bilişsel bilimlerin dilbilim, psikoloji, felsefe gibi bilim dallarıyla ilişkilendirilebildiğine tanık olabiliyoruz. Peki bilişsel bilimlerin çeviribilim ile bir bağlantısı olabilir mi ya da bu iki bilim dalının ortak noktaları olabilir mi?

Nedir bu bilişsel bilimler peki, ne işe yarar, neyi anlatmaya çalışır? En açık şekliyle, bilişssel bilimlerin beynin işleyişini ele aldığını belirtebiliriz. En önemli özelliği disiplinlerarası olmasıdır. Öyle ki bilişsel bilimlerin faydalandığı dallar arasinda başlıca dilbilim, psikoloji, felsefe, nörobilim, antropoloji ve eğitim bilimleri sayılabilir. Bilişsel bilimler, farklı disiplinlerden faydalanarak beynin işleyişini açıklamaya çalışmaktadır. Bu anlamda bilişsel bilimlerin çeviribilim ile olan bağlantısını hemen fark edebiliyoruz. Çeviribilim felsefesini düşündüğümüzde bizi ilk karşılayan faktörlerden biri disiplinlerarasılık oluyor. O halde disiplinlerarasılık paydasında buluşan çeviribilim ve bilişsel bilimlerin birbirinden faydalanması da kaçınılmaz olacaktır.

Bilişsel bilimlerin farklı bilim dallarına sağladığı fayda özellikle son yıllarda kendini göstermeye başlamış ve son 30 yıldır başta psiko-dilbilim olmak üzere dilbilimin pek çok farklı alanında yeni sonuçlar üretilmesine olanak sağlamıştır. Bu sonuçların etkileri çeviribilime de yansıyarak TAP (Think Aloud Protocol) adı verilen yöntemi çeviribilim ile buluşturmuştur. Think Aloud Protocol sayesinde, çeviri eylemindeki çevirmenin yaşadığı bilişsel süreç gözlemlenmiş, çevirmenin aldığı kararlar irdelenebilmiş ve bu kararların sonuçları analiz edilmiştir. Peki TAP süreci nasıl işliyor?

Türkçesi “sesli düşünme protokolü” olan bu testin işleyişinde, çevirmenlerin çeviri sürecinde aldıkları kararları incelemek yer alıyor. Bu amaçla, çeviri sürecindeki çevirmenlerin aldıkları kararları sesli bir şekilde araştırmacı ile paylaşması ve araştırmacının bu verileri kayıt altına alarak çevirmenin almış olduğu kararlarda hangi noktalarda sıkıntı yaşadığını analiz ediyor.  Bu analizlerin sonucu olarak çevirmenin bilişsel anlamda hangi noktalarda zorlandığı analiz edilerek çevirmenin üzerindeki bilişsel yük de açığa çıkarılmış oluyor. Bu verilerin sonuçları, araştırmalara daha elle tutulur veriler kazandırırken aynı zamanda çeviri sürecinde çevirmenin yaşadığı bilişsel yüke dikkat çekilmiş oluyor. Bu bağlamda beyinde kendine özgü bir sistemi ve çalışma alanı olan dil haznesinin çeviribilim sürecinde ne kadar yüksek performans gösterdiği ve bununla birlikte çevirmenlerin bilişsel anlamda ne kadar zorlu bir mesleklerinin olduğunu gözler önüne seriyor.

Kısaca toparlamak gerekirse bilişsel bilimlerin son yıllarda bilim dünyasına sağladığı faydalar, bilimsel anlamda henüz yeterince çözümlenememiş olan çeviri sürecinin açıklanması için önemli bir rol oynayabilir. Bu bağlamda, bilişsel bilimlerin oluşturduğu kendine has disiplinlerarası prensipler çeviribilimin salt dilbilimden oluşmadığı ancak farklı disiplinlerin veri tabanlarından faydalandığına dair yeni bilgiler sunacaktır. Bir giriş niteliğinde olan bu yazının ardından, çevirmenin çeviri sürecindeki bilişsel yükünü anlatan yazımda çeviribilimin beyinde nasıl bir faaliyet içerisinde olduğunu ve çevirmenlerin bilişsel anlamda yaşadıklarını sizlerle paylaşacağım. İlerleyen yazılarımda çevirmenlerin bilişsel anlamda eğitim görmelerinin faydalarına değinerek, mesleki yeterliliğin bilimsel yönüne vurgu yapmaya çalışacağım. Tekrar buluşmak dileğiyle.

Yazan: Ayşegül Kutlu

Yazılı çevirinin yıldızlarına çağrı

Yazılı çevirinin yıldızlarına çağrı

 

Yazılı çeviride çok başarılı olduğuna inanan veya çok başarılı olabileceğini düşünen meslektaşlarımıza açık çağrıdır.

Dragoman yazılı çeviri operasyonunu büyütüyor. Büyüme çabalarını, kendi prensiplerine ve müşteri beklentilerine en uygun şekilde yapmayı istiyor. Bu minik davet yazımda, kıymetli çevirmen meslektaşlarıma Dragoman’da yıldız çevirmen nasıl olunur sorularının yanıtlarını vermeye çalışacağım.

Öncelikle cv@dragomanltd.com adresine başvurmanız gerekiyor. Başvurunuz olumlu görülürse size bir değerlendirme çevirisi iletiyoruz.  Read more