Bir Sözlü Çeviri Vakası

Bir Sözlü Çeviri Vakası

*Aşağıdaki yazı, sözlü çeviri uygulamalarına yönelik bir tartışmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla ilgili vakanın gerçekleştiği yer/zaman belirtilmediği gibi, herhangi bir kişi adı da verilmemiştir.

Yazılı çeviri dünyasında sıkça duyulan bazı cümleler vardır. “Çeviri kokmak” derler mesela, çeviri olduğunu fazlaca hissettiren metinlerden rahatsız olunur. Türkçe bir şey okur gibi okunsun isterler. “Yazarın dili su gibi akıyor” denir, o akan dilin çevirmenin kelimeleri olduğu unutulur bazen. Makbul olan bu mudur, değil midir tartışmasına girmeyeceğim. Ancak, çevirmenin belli bir dereceye kadar metinle ve yazarla özdeşleşmesinin beklendiği hissedilebilen bir durumdur. Bu özdeşleşmenin derecesi ve yoğunluğu ise bazen sakıncalı olabilir. Çevirmen yazarla kendini o denli bir tutar ki, yazılanlara müdahale edip, “böyle yazmış ama bence böyle demek istiyor” hissine kapılabilir. Yıllardır yazılı çeviri piyasasında yer alan insanlarla ettiğim sohbetlerde, bu tehlikeli suların bazen çok cazip göründüğünü dile getirirler. Çok sevdiği ve çok okuduğu bir yazarı çevirmeye girişen bir çevirmenin, “onu en iyi ben anlarım” duygusuyla çeviriye başlaması bazen metne müdahalenin sınırlarını belirsiz hale getirebilir. Ne var ki, bu çeviriler bile zaman zaman okurlar tarafından fark edilmeyebilir. Peki, aynı “görünürlük” sözlü çeviride de ortaya çıkarsa, o zaman ne olur?

Bir süre önce katıldığım bir toplantıda, kendisini konuşmacı ile özdeşleştirme meselesinde bir dünya markası olabilecek bir çevirmene denk geldim. Daha önce de pek çok sözlü çeviriye tanıklık etmiş, hatta zaman zaman kabine dönüp çevirmeni izlemişliğim vardır. Örneğin, birkaç sene önce bir İspanyol yazarın söyleşisinde eş zamanlı çeviri yapan çevirmeni büyük bir zevkle dinlemiş ve izlemiştim. Kabinin içindeki rahatlığı, ses tonunun kusursuzluğu,  kimi zaman elleriyle söylevini güçlendiren hali ve yer yer İspanyolcasına kulak verdiğim için dilbilgisel olarak bulduğu çözümler beni çok etkilemişti. Ben buradayım diye bağırmasına gerek kalmadan varlığı fark ediliyordu. Kendisi, çeviribilim eğitimi almış ve İspanyolca üzerine yoğunlaşmış bir çevirmendi; imrenmiştim.

Geçenlerde tanık olduğum ardıl çeviri hadisesinde ise, konuşmacıdan daha çok öne çıkan bir çevirmen söz konusuydu. Asıl mesleği çevirmenlik miydi, ne yazık ki bilmiyorum. Ancak hitabet sanatında konuşmacıdan daha ileri bir noktada durduğunu kestirebiliyorum. Konuşmacının Türkiye ziyaretini hevesle bekleyen ve koca salonu dolduran insanların da benimle aynı hislerde olduğunu düşünüyorum. Böylesine önemli bir toplantı için, bir sosyal medya sitesi üzerinden “gönüllü çevirmen” arayışına girilmesi, daha toplantıya giderken gerilmeme neden olmuştu.  Ya sırf parasal nedenlerden ötürü, bulunan ilk çevirmenle çalışılacak ve bir konuşma ziyan olacaktı ya da konuşmacıya hayranlığı nedeniyle çalışmayı göze alacak bir profesyonel bulunacaktı. Gerçekleşen hangisiydi, hâlâ çok emin değilim.

Niye bir çeviribilim öğrencisini rahatsız ediyordu peki bu çeviri? En çok sıkıntı yaratan ve bu nedenle aklımda kalan durumları sizinle paylaşmak istiyorum. Konuşmada geçen bazı kavramlar herkesçe anlaşılabilirken veya ufak bir parantez açarak açıklanabilecekken gerekenden uzun açıklamalar gerçekleşti. Anlaşılabilecek kavramları örneklemek, konuşmanın akışını aksatarak zaten kısıtlı olan zamanın daha da verimsizleşmesine neden oldu. “Keyfine düşkün insanlar” olarak ifade edilebilecek bir kavramın geçtiği sırada “hani Türkçede argo olarak ‘sefa bir şeyi’ dediğimiz şey var ya, o işte” açıklaması zihnime kazındı mesela. Yersiz ve izleyicinin dikkatini dağıtacak bir şeydi bu. İster istemez salondan kahkahalar yükseldi. Konuşmacı ise oldukça şaşkındı ve neler oluyor diye uzun uzun bakındı etrafına. Kelime oyunları, espriler yapmayı çok seven bir konuşmacıydı, evet; ama bu cümlesinde bu kadar gülünecek ne vardı ki? Konuşmacının da kafasının karıştığını hissettiğim bir andı bu. Kendisine herhangi bir açıklama da yapılmadı doğal olarak.

Konuya hâkimiyet konusunda eleştirebileceğimi hissetmiyorum. Zor bir konuydu ve terimlerin pek çoğunu oldukça iyi kotardı. Ancak konuşmacı oldukça modern bir İngilizce kullanırken ve çok anlaşılır konuşurken, çevirmenin, salonun yaş ortalamasını düşündüğümüzde anlaşılması oldukça güç olacak Osmanlıca karşılıklar kullanması etrafımdan “ne dedi ki bu şimdi” sorularının yükselmesine neden oldu. O sırada telefonlarından kelime araştıranlar, not defterine not edip cümleyi evde anlayacak olanlar şeklinde çeşitli mağdurlar söz konusuydu. Benim eski kelimelerle bir derdim yok, hatta kullanmayı ve dinlemeyi de çok severim; ancak nasıl ki yazılı çeviride hedef kitlemize büyük önem veriyorsak, aynı özenin sözlü çeviride de gösterilmesi gerektiğini düşünüyorum. Salondaki yaşça büyük kimselerin zorluk çekmeden anladıkları, gençler için sorun oldu. Orta bir yol bulunabilirdi sanıyorum. Konuşma esnasında bu tür kullanımların ortamı gerdiğini de gözlemlemek mümkündü. Örneğin, bahsettiği bir durumun “…of nature” olduğunu, doğamızdan geldiğini ifade etmeye çalışmıştı konuşmacı. Tam bu esnada, çeviriye “fıtrat” krizi damgasını vurdu. Çeviriyi yaparken durup, dinleyenlere dönüp, fıtrat kelimesini bilip bilmediklerini sorması, açıklaması ve sonra her benzer kullanımda fıtratı kullanması gerçekten havasını değiştirdi salonun. Arapçadan gelen bu sözcüğün artık o kadar da sık kullanılmadığını tahmin etmek bir çevirmen için zor olmasa gerek. Konuşmacı bu durum için eski İngilizceden kalma bir tabir kullansa,  üslup gözeterek bu karşılığı kullanmayı yine bir derece anlayabilirdim sanıyorum. Ama yaşanan olay, çevirmenin dinleyicilere ders verdiği hissiyatını uyandırdı. Haliyle gözle görülür bir rahatsızlık ortaya çıktı dinleyiciler arasında.

Dinleyicilerle münakaşaya girmesi ise, “görünür çevirmen” olayının çok yanlış anlaşıldığını gösterir bir durumdu. İkinci oturumda, bazı kavramsal hatalar oldu çeviride. Dinleyicilerden bazıları da, böyle önemli bir konuşmanın anlaşılmasına katkıda bulunma isteğinden belki, bilemiyorum, müdahale ettiler. “Şöyle demek istiyor”, “aslında bunu diyor” gibi ifadeler karşısında ortam yine fazlasıyla gerildi. Çevirmen çeviriyi bırakıp, “o zaman öneriniz ne” diyerek dinleyiciye döndü. Bu gerginlikler esnasında çevrilmeyen, kaçan ve çok değerli olan ifadeler vardı… Ne yazık ki, konuşmacı da bu sürüp giden gergin havadan etkilendi. Bir süre sonra “neler oluyor biri bana da anlatabilir mi” diye araya girmek zorunda kalan konuşmacı, epey yıpranmış ve şaşırmış gözüküyordu. Bir daha Türkiye’ye gelirse, çevirmen konusunda önceden anlaşmaya varacağını hissediyorum. Aynı şekilde, yaşanan teknik sorunlara da çevirmenin birebir müdahale etme süreci biraz sancılı oldu. Cep telefonları yüzünden sorun çıkaran hoparlör ve mikrofonlara oldukça sert tepkiler veren, hatta çeviriyi kesip uyarılarını yapan çevirmen yine bazı kısımları çevirmedi, atladı, dikkatini sorunlara yönelttiği için önemli ayrıntıları kaçırdı. Mevcut cızırtılardan konuşmacı da rahatsız oldu, ancak sadece uyarıda bulundu. İzleyicilere “Konuşmacı benim için çok önemli, o yüzden çok iyi çevirmek istiyorum” diyen çevirmenin iyi niyetli olduğu belki ortadaydı, ancak iyi niyetinin sonuçları o kadar da iyi olmamıştı. Bence bu noktada çevirmen de meramını yanında oturan moderatöre sessizce iletip onun tarafından yapılacak tek ve kesin bir uyarıyı sağlamalıydı. Çevirmenin kendisinin duruma hâkim olma çabası konuşmayı oldukça aksattı. İngilizce bilmeyen ve büyük bir hevesle dinleyen insanların hayal kırıklığı yaşamış olabileceğini tahmin ediyorum.

Salonda, İngilizce bilenler için bile kâbusa dönen anlar da oldu ne yazık ki. Çevirmen konuşmacıyı o kadar sık böldü ki, bir süre sonra konuşmacının kendisi de durumdan endişe duymaya başladı. Çünkü tam heyecanlı heyecanlı bir şey anlatırken, çevirmenin müdahalesiyle susmak ve esprilerini bile yarım bırakmak zorunda kaldı. Konuşmacı arka arkaya iki tam cümle bile söyleyemeden sürekli onun sözünü kesen bir çevirmen, verimliliği gerçekten azalttı. Çünkü bu durumda sadece çeviri değil, İngilizce konuşma da bölük pörçük bir hale geldi. Pür dikkat dinlemeye ve not almaya çalışsam da gidişatın bağlamdan koptuğunu hissedebiliyordum. Daha da sıkıntı veren durum, esprilerin çoğunun havada kalmasıydı, kesik kesik anlatım ne dinleyiciyi mutlu etti ne de hevesle beklenen konuşmacıyı.

Sözün özü, yazılı çeviride genel anlamda hoş karşılanabilen özdeşleşme durumu sözlü çeviride büyük bir probleme dönüşebiliyormuş. Çevirmenin sesi gür çıksın, varlığı ortada olsun, değerimiz bilinsin mücadelemizde varılmak istenen noktanın böylesi bir çeviri olduğunu hiç sanmam. Yazımda ne çevirmenin ne de konuşmacının adını verdim. Amacım kimseyi rencide etmek değil çünkü bu yazıyı kaleme alırken. Tek istediğim, dengelerin tutturulabilmesi. Hem bir çevirmen hem de bir dinleyici olarak, böyle bir sözlü çeviriyi bir daha kaldırabileceğimi sanmıyorum.

Yazan: Damla Göl

Anlat Samet

Anlat Samet

Türkiye’de gündem, skandal ile eş anlamlı hâle geldi. Politikadan sanata, ticaretten eğitime kadar her alanda skandal yaşanırken spor sektörü de es geçilmedi. Ancak, bu alanda hâlihazırda o kadar fazla sorun vardı ki kabağın tercümanlara patlayacağını kimse tahmin bile etmemişti. Ekim ayının başında Fenerbahçe başkanı Aziz Yıldırım’ın Brezilyalı oyuncuları Alex de Souza ile yaşadığı kriz Sabiha Gökçen Havalanı’nda ayaküstü bir basın toplantısı düzenlenmesine yol açmış; burada yaşananlar ise tercümanlık mesleğinin tarihinde bir utanç sayfası olarak yerini almıştı.

Nasıl gelişmişti olaylar: Daha önce de dediğim gibi Fenerbahçe’nin oyuncusu Alex de Souza ile teknik direktör arasında bir süredir devam eden gerginliğe başkan Aziz Yıldırım el atar ve gergin bir görüşme yaşarlar. Basın toplantısında, Alex’in görüşmeye 15 dakika geç geldiğini belirten ve saygısızca davrandığını iddia eden Aziz Yıldırım tüm bu yaşananlara takım tercümanları Samet Güzel’i şahit olarak gösterir. Her iddiasının sonunda ise tercümandan kameralar önünde zoraki teyitler ister; hatta cevabını tekrar tekrar, yüksek sesle yineletir. “Anlat Samet” ile “Doğru mu Samet” böylelikle bir fenomen hâlini alır. Ama bununla kalır mı? Aykut Kocaman ve Aziz Yıldırım kafa kafaya verir; kısa bir beyin fırtınası sonucu kötülüğün kaynağını bulurlar. Suçlu takım tercümanlarıdır ve bu nedenle Samet hariç diğer hepsinin işlerine son verilir. Bu kararın nedeni olarak ise futbolcuları şımartmamak olduğu söylenir. Samet’in kovulmamasının nedeni ise basın toplantılarında görev alacak olmasıdır. Ancak, Samet bu yaşananlardan sonra kamuoyunun tepkisine dayanamaz; o da istifa eder. İşin kötüsü, hiçbir çeviri derneği ya da kuruluşu bu utanç tablosuna tepki göstermez. İnternet siteleri durur mu? Tercümanların işten çıkarılmasını mynet şu başlık ile duyurur: F.Bahçe’de devrim gibi uygulama!

Camianın Genel Tavrı…

Yaşanan bu olaylardan sonra herhangi bir uzmanın ya da derneğin açıklama yapmaması, herkesin olayları istediği gibi yorumlayabilmesi için uygun ortam oluşturdu. İnternette yapılan bir ankette “Fenerbahçe’de yabancı futbolcuların Türkçe öğrenmesini isteyen teknik direktörü destekliyor musunuz?” sorusuna %89 ile Evet yanıtının verilmesi olayın vahametini açıkça ortaya koyuyor. Sosyal medyada yapılan yorumlardan ise insanların tercümanlığı dil bilen insanlar tarafından yapılan, vasıfsız bir faaliyet olarak gördüğü açıkça anlaşılıyor.

Yani spor alanında çalışan tercümanlar, kameraların önüne her an çıkarılıp işverenini onaylamakla yükümlü birer “hizmetkâr” olarak görülüyor daha çok. Ola ki doğruyu söylemek işvereninize ters düşüyor, yolunuz açık olsun. Sessiz kalma hakkınız yok. Tabii bir de şu konu var: tercümanlıkta gizlilik ilkesi diye bir şey yok mudur? Sözkonusu durumda tercüman, her gününü birlikte geçirdiği şahsa ait her türlü özel bilgiyi ifşa edebilecek bir konumda mıdır?

Bugüne kadar profesyonel tercüme eğitimi almamış insanların bu sektörde çalışması, Türkiye’deki spor kulüplerinin profesyonel adı altında “amatör” biçimde yönetilmesi, yöneticilerin mutlak hâkim rolüne soyunmaları bu yaşananların nedenlerinden sadece birkaçı. Tercümanlık, eğitimi olan profesyonel bir meslektir. Hiç tanımadığınız insanlarla saniyeler içinde empati kurabilir, konuşmacının hissiyatını paylaşacak cümleler kurabilirsiniz. Her alanda az çok bilgi sahibi olabilir, kriz anlarında sakinliğinizi korumak zorunda kalabilirsiniz. Bu kadar profesyonel bir işleyiş gerektiren bir mesleğin bu kadar hırpalanması, mevcut sisteminde sürpriz olarak görülmemeli.

Kült Tercümanlar

Bu yaşananlar ne ilk ne de son olacak gibi görünüyor. Bu olaydan kısa bir süre önce Şampiyonlar Ligi’nde FB – Marsilya maçı öncesinde bir tercüman sorunu daha yaşandı. Fransız takımına tercümanlık yapması için gelen kişi yaptığı çeviri sayesinde sosyal medyanın “A kalite” tercümanı ilan edildi.

Herhangi bir kontrol mekanizması olmadığı için tercümanın yer yer hatalı tercümeleri LİGTV muhabirlerinin ekmeğine yağ sürdü. Fransız teknik direktör: “Fenerbahçe’nin final oynamak istediğini biliyoruz.” şeklindeki tarafsız açıklamasını “Fenerbahçe güçlü bir ekip, final oynayabilir.” gibi daha medyatik bir biçimde çevirmesi tabiî ki de haberin başlığını belirleyen faktör oldu.

Sözlü çeviride uzmanlaşmak önce yetenek işidir, daha sonrası zamanla gelişir. Herhangi bir el kitabı yoktur. Kopya çekemezsiniz. Doping yapsanız da faydası olmaz. Sahneye çıktığınız anda yalnızsınızdır. Kimi ufak tefek hatalar göze görünmezken öyle bir hata yaparsınız ki tüm televizyonlar günlerce sizden bahseder. Başarılı çeviri dikkat çekmez ya, hatalar asla affedilmez bu meslekte.

Çözüme doğru…

Bütün bu yaşananların bizi getirdiği noktaya değinmeden önce olaylara kısaca göz atalım. Demir yumruk bir işveren, amatörce çalışan profesyonel spor kulüpleri, yapılan işe uygun vasıfları olmayan tercümanların istihdam edilmesi, bakir ve geniş bir uzmanlık alanı… Bu konuda oyuncu asistanlığından tutun, üniversitelerin ilgili bölümlerinde seçmeli ders açılmasına kadar birçok fikrin uçuştuğu şu sıralarda en mantıklı fikir sağlıklı bir mesleki kuruluşun/derneğin kurulmasıdır. Sosyal medyada bunun alt yapısının oluşturulması, üniversitelerle ve çeviri derneklerinde konferansların düzenlenmesinin akabinde kurulacak bir dernek, mesleğe kaybettiği saygınlığın kazandırılmasında yardımcı olurken gelecek kaygısı yaşayan genç çevirmen arkadaşlarımıza ışık tutabilecek bir oluşuma dönüşebilir . Bu reform hareketi, amatörce yönetilen Türk futbol kulüplerine, çok daha profesyonel yönetim sistemleri olan Avrupa ve Amerikan spor kulüplerini yakalamakta ne gibi yöntemler izlemeleri gerektiğini gösterecektir. Kızım sana söylüyorum gelinim sen işit misali, belki de buradan sadece spor tercümanları değil öteki gruplar da kendilerine düşen payı alabilirler.