Görünmez Kahraman: Çevirmen

Sizi bilmem ama ben ne zaman Lawrence Venuti’nin The Translator’s Invisibility (1995) adlı kitabını görsem aklıma 1992 Warner Bros yapımı, başrolünde Chevy Chase gibi usta bir aktörün olduğu Memoirs of and Invisible Man gelir. İzlemeyenlerin dahi adı dolayısıyla konuyu az çok çıkarabildiği bu filmde bir insanın kaza sonucu görünmez olması ve daha sonrasında başından geçen maceralar anlatılır.

Aradan geçen 20 yılda dünya nüfusu hızla arttı ve teknoloji ile birlikte bireylerin toplum içerisindeki görünürlüğü giderek azaldı. Öyle ki, herhangi bir insanın topluma görünmeden sanal bir ortamda çevrimiçi bir varoluş sürdürmesi artık hiç de zor değil. Benzer biçimde Venuti de çevirinin idolojik ve dilbilimsel faktörlerden bağımsız düşünülemeyeceğini vurgulayarak bu bağlamda bir çevirmenin nasıl görünmez bir süper kahraman olabileceğini açıklıyor.

Çeviride Görünmez Olmak

Filmin aksine Venuti çevirmenin gerçekte değil, çevirdiği metinde görünür olup olmamasından bahsediyor. Bu amaçla birçok örnek verirken özellikle altını çizdiği nokta çevirinin ideolojik ve ekonomik birer arkaplana sahip olmasıdır.

Bir önceki yüzyılda yaşamış olan Friedrich Schleiermacher’ın yazarı okura götürmek ya da okuru yazara götürmek fikrini hatırlarsınız. Çevirmen, erek dilde anlaşılır olmayı tercih edip yazarı okura götürmeye çalışıp okunulabilir bir metin ortaya çıkarabilir. Öte yandan yabancılık ve farklılık hissini korumayı amaçlayarak okuyucunun ufkunu açmak için okuyucuyu yazara da götürebilir. Bu çevirmenin tasarrufunda olup içinde bulunduğu dönemin politik, ekonomik ve kültürel şartlarına göre değişiklik gösterebilir.

Venuti’ye göre içinde yaşadığımız tüketim toplumunda bir çeviri için en önemli kriter akıcılıktır. Basında çıkan çeviri eleştirilerine bakıldığında en saygın eleştirmenlerin iyi ve kabul edilebilir bir çeviriyi tanımlamak için kullandığı kelimelerin bile metnin erek kültürdeki okunabilirliği ile alakalı olduğu fark edilir. Çevirmenin görünmezlik süper gücü kendini işte bu noktada gösteriyor. Bir çeviri ne kadar akıcı ise çevirmen o kadar görünmezdir. Akıcılık, okuyucunun metnin erek kültürde özgün olduğuna inanmasını sağlar. Venuti’ye göre bunu başarabilmek için çevirmenin yerelleştirme (domestication) yönetimini benimsemesi gerekir. Kaynak metnin, erek dildeki normlara uygun olarak ve akıcı bir biçimde çevrilmesi yerelleştirmenin hedefidir.

Görünmezlik Pelerini Kalkıyor

Öte yandan çevirmen, kaynak metnin kültürel, dilbilimsel ve tarihsel özelliklerini erek kültürde de vurgulamak isteyebilir, yani okuyucuyu yazara götürerek yabancılaştırma (foreignization) yöntemine başvurabilir. İşte bu durumda çevirmen görünmezlik pelerinini üzerinden atar ve metnin akıcılığı bozulur. Amaç, okura iki farklı kültür ve metin arasındaki bütün aksaklıkları ve farklılıkları hissettirip metnin kaynak dildeki özelliklerine dikkat çekmektir. Böylelikle erek dilde ortaya çıkan ürünün bir çeviri olduğu açıkça hissedilir.

Venuti’ye göre çevirmenin yaşadığı toplumdan etkilenmesi kaçınılmazdır. Çeviri süreci de buna bağlı olarak değişiklik gösterir. Bir çevirmenin akıcılığı ön plana alıp, kaynak metnin özgünlüğünü korumayı ihmal etmesi Venuti’ye göre kapitalist ekonomik değerlerden kaynaklanır. Yirminci yüzyılda gerçekleşen ekonomik ve toplumsal değişiklikler sonucu piyasa denen dinamik hayatımızın her alanını ele geçirmiş bir halde varolmaya devam ediyor. Çeviri de bunlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Kolay ve hızlı tüketilme gereksinimi kimi zaman çeviri sürecine karşı buyurgan bir tutum ile akıcılığı dikte ettirerek kaynak metnin kendine özgülüğünü görmezden gelebiliyor.

İşte bu noktada 21. yüzyıldaki tüketim çılgınlığının çeviriyi de piyasanın esiri hâline getirerek “kolay okunan çeviri kalitelidir” anlayışını yerleştirdiğini söylemek yanlış olmaz; fakat yine burada dikkat edilmesi gereken en önemli şey yerelleştirme sürecinde yaşanan anlam/çağrışım kayıplarıdır.

Bu konuda en iyi örnek Pablo Neruda’nın Splendor and Death of Joaquin Murieta adlı oyununun Ben Belitt çevirisidir. Eser, Kaliforniya eyaletinde altın bulunmasını takiben para kazanmak için bölgeye Şili’den göç eden, ancak eşi Kaliforniyalılar tarafından tecavüz edilip öldürülünce haydutluk yapmaya başlayan Joaquin Murieta’nın dramatik öyküsünü anlatıyor. Belitt’e göre bu eserin Kuzey Amerika’da sergilenebilmesi için erek kültürde aşina olunan bir arkaplan ortaya konmalıdır. Bu amaçla hedef kitle için anlaşılabilir bir aksan kullanmak gibi bir yöntem benimsenmiş ve Şilili kahramanımız kovboy aksanıyla konuşmaya başlamıştır. Belitt’in bu tercihi oyunun politik çizgisinde sapmalara neden olmuştur. Kaynak metinde ezilen Şilililer, erek metinde kovboyların dil düzlemine geçtiğinde baskıcı Kuzey Amerikalılar gibi konuştukları için Kaliforniyalılar ile aralarında görünmez bir ittifak kurulmuştur. Aynı zamanda oyunun sömürgeci çağrışımları ortadan kalkmıştır. Venuti’ye göre Belitt, çevirisinde Neruda’nın oyununu dolaylı olarak aktarıp metnin dinamiklerini farklı bir sosyal yapı içerisinde yerelleştirmeyi amaçlamıştır. Daha önce de belirttiğim gibi bu farklılıklar tamamen okunabilirliği hedef alan piyasa bazlı kaygılardan kaynaklanmaktadır.

Sonuca doğru…

Bir gün insanoğlu görünmezliği gerçekten keşfeder mi bilmem ama çevirmenlerin toplumdaki herkesten önce kendilerine özgü bir görünmezlik keşfettikleri inkar edilemez. Lawrence Venuti vermiş olduğu sayısız örnekle çevirmenin – özellikle de günümüzde – içinde bulunduğu elverişsiz şartlara dikkat çekmeyi ve tercümana yeni bir ‘görünürlük’ kazandırmayı amaçlıyor. Çevirinin bir tüketim aracı olarak görüldüğü ve akıcılığın en önemli kriter olduğu günümüzde böyle bir yaklaşıma ihtiyacımız olduğunu söylemek çevirmenin kararlarını ve çeviri sürecini daha etkili analiz etmemize yardımcı olmaz mı? Bir diğer seçenek olarak salt piyasaya kulak vererek “bu çeviri olmamış” demek var ki, tüketimin insan ruhunu ele geçirdiğini düşünmemize neden oluyor.

 

Views All Time
Views All Time
550
Views Today
Views Today
1

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.